Γιατί το ESG αποτελεί «άμυνα» των κρατών σε ενδεχόμενο γεωπολιτικό κίνδυνο;

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ζούμε στα χρόνια των γεωπολιτικών κρίσεων και των διεθνών ανακατατάξεων. Από την Κίνα έως τις ΗΠΑ και από τη Ρωσία μέχρι το Ισραήλ, οι μεγάλες δυνάμεις επανατοποθετούν τα «πονταρίσματά» τους, αλλάζουν στρατόπεδα, ξαναδιαλέγουν συμμάχους με φόντο την τέταρτη τεχνολογική επανάσταση και την - ακόμα κραταιά - κλιματική κρίση. Το οικοδόμημα του ESG, από την άλλη, είχε δημιουργηθεί σε μία εποχή που τίποτα από τα ανωτέρω δεν ήταν πραγματικότητα, σε μια συνθήκη που τα έθνη, αλλά και οι εταιρίες είχαν τη διάθεση να συνδιαλλαχθούν και-ορισμένες φορές- να δημιουργήσουν ακόμα και κοινή στρατηγική.

.

Εκεί που κάποτε συζητούσαμε για «πράσινη ενέργεια» και «κοινωνική ευθύνη», σήμερα μιλάμε για «τεχνητή νοημοσύνη» και «άμυνα». Κι όμως, οι αξίες που δημιούργησαν το ESG φαίνεται πως ακόμα και σήμερα έχουν τη δύναμη να διαμορφώσουν ή έστω να δώσουν ορισμένα χρήσιμα συμπεράσματα για την πορεία των γεωπολιτικών κρίσεων. Η πρόσφατη έρευνα «Beyond Shocks: How ESG Fundamentals Shape Geopolitical Risk Across Countries» του ιταλικού Πανεπιστημίου LUM, αναζητά ακριβώς αυτή τη συσχέτιση μεταξύ της ενσωμάτωσης του ESG στις εθνικές πολιτικές με τις γεωπολιτικές κρίσεις και το ρίσκο για το μέλλον.

Οι ερευνητική ομάδα του LUM άντλησε στοιχεία από την Παγκόσμια Τράπεζα, ώστε να μπορέσει να μελετήσει 42 χώρες παγκοσμίως, στο διάστημα από το 2000 έως το 2023. Παρότι οι ερευνητές αποφάσισαν να μην κατονομάσουν τις χώρες, παρά μόνο να τις ομαδοποιήσουν σε clusters κοινών χαρακτηριστικών, έχουν σημειώσει πως οι μεγάλες δυνάμεις και συνασπισμοί κρατών, όπως η ΕΕ, έχουν συμπεριληφθεί. Η έρευνα αποκαλύπτει πως τα κακώς κείμενα μιας χώρας στους τρεις μεγάλους πυλώνες E, S και G, λειτουργούν ως «πολλαπλασιαστές» κινδύνου, μετατρέποντας εσωτερικές αδυναμίες σε παγκόσμια απειλή.

ENVIROMENTAL

Στον πρώτο και παραδοσιακότερο πυλώνα του ESG, η λειψυδρία ξεχωρίζει ως ο ισχυρότερος πολλαπλασιαστής κινδύνου. Οι χώρες με υψηλή υδατική καταπόνηση βλέπουν τον Γεωπολιτικό Κίνδυνο (Geopolitical Risk ή GPR) να εκτοξεύεται, καθώς η σπανιότητα πόρων τροφοδοτεί συγκρούσεις για το νερό, όπως βλέπουμε σε περιοχές της Μέσης Ανατολής ή της Ασίας. Άλλοι παράγοντες, όπως η εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα και τα ακραία κλιματικά φαινόμενα, ενισχύουν αυτή την ευπάθεια. Η μελέτη, που ταξινομεί τις χώρες σε δέκα  συστοιχίες, συμπεραίνει πως εκείνες με υψηλή βιωσιμότητα (π.χ. με ευρεία χρήση ανανεώσιμων) σημειώνουν χαμηλό GPR, ενώ οι εξαρτημένες από άνθρακα αντιμετωπίζουν υψηλότερο κίνδυνο.

SOCIAL

Καθώς η έρευνα μελετά την εθνική εφαρμογή των κανόνων ESG και όχι τόσο την εταιρική, στον κοινωνικό πυλώνα, η μετανάστευση αναδεικνύεται ως ο νούμερο ένα μοχλός αστάθειας, λειτουργώντας ως καταλύτης για εσωτερικές εντάσεις. Συγκεκριμένα, η καθαρή εκροή πληθυσμού η οποία μπορεί να απαντάται και σε περιπτώσεις brain drain αντανακλά οικονομικές πιέσεις και πολιτική πόλωση. Στην εθελούσια μετανάστευση έρχεται να προστεθεί και η γήρανση του πληθυσμού – να σημειώσουμε ότι το ποσοστό άνω των 65 ετών αυξάνεται ραγδαία – η οποία επιβαρύνει τα συστήματα υγείας. Αξίζει να σημειωθεί ότι  σε πολλές περιπτώσεις παραμένουν υποστελεχωμένα λόγω έλλειψης εργατικού δυναμικού ως απότοκο του brain drain. Η δομική ευθραυστότητα συμπληρώνεται από την εισοδηματική ανισότητα (δείκτης Gini) και την παιδική θνησιμότητα. Τα αποτελέσματα είναι σαφή: στα δέκα clusters που δημιουργήθηκαν, τα κράτη που επιμένουν σε ισχυρά κοινωνικά δικαιώματα και πρόσβαση σε εκπαίδευση και υγεία εμφανίζουν αρνητικό GPR!

GOVERNANCE

Η διαφάνεια στη συγκεκριμένη μελέτη αποκτά μια άρρηκτη σχέση με την καινοτομία. Οι ερευνητές μελετούν στενά τη σημασία της υψηλής καινοτομίας, η οποία, όπως καταγράφεται, μπορεί να αυξήσει το γεωπολιτικό ρίσκο και όχι το ανάποδο. Χώρες με έντονη επιστημονική παραγωγή και πατέντες - σκεφτείτε τις ΗΠΑ ή την Κίνα - αποκτούν στρατηγική σημασία, εμπλεκόμενες σε παγκόσμιους ανταγωνισμούς για τεχνολογική κυριαρχία• ένα «έργο» που έχουμε δει ήδη να παίζεται. Σε αυτό το κλίμα, ο έλεγχος διαφθοράς και η ενίσχυση της νομοθεσίας σε θέματα τεχνολογίας, λειτουργούν αφενός ως σταθεροποιητικοί παράγοντες και αφετέρου ως «ασπίδες» σε περιπτώσεις κυβερνοεπιθέσεων. Στις δέκα συστοιχίες, ομάδες με ισχυρούς θεσμούς δείχνουν χαμηλή έκθεση, αλλά εκείνες με "υψηλή ορατότητα" λόγω καινοτομίας αντιμετωπίζουν υψηλότερο κίνδυνο.

Η μελέτη πάνω στο χάρτη

Παρότι οι ερευνητές απέφυγαν να κατονομάσουν τους συμμετέχοντες στα clusters, δίνουν μια γενική εικόνα με παραδείγματα από τη σύγχρονη πραγματικότητα. Παραδείγματος χάρη, αποδίδουν την τεταμένη κατάσταση μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας από τη μια στην εξάρτηση της πρώτης από ορυκτά καύσιμα (Ε), και απ΄την άλλη στις θεσμικές της αδυναμίες (G). Στο ίδιο γαϊτανάκι, ο πόλεμος έφερε για την Ουκρανία κύματα μετανάστευσης (S), καταστροφή υποδομών, αλλά και το έναυσμα ενεργειακής κρίσης (E) κάτι που την αφήνει φυσικά εκτεθειμένη σε έναν νέο κύκλο γεωπολιτικών κινδύνων.

Σε άλλο πεδίο εντάσεων, οι ΗΠΑ και η Κίνα, ως υπερδυνάμεις, εμφανίζουν υψηλό GPR λόγω του παραδόξου της καινοτομίας: η τεχνολογική τους υπεροχή τις καθιστά στόχους σε εμπορικούς και στρατιωτικούς ανταγωνισμούς. Αντιστοίχως και το Ισραήλ, με κορυφαία θέση στο πόντιουμ της καινοτομίας, πληρώνει το «τίμημα» της κακής φήμης που έχει δημιουργήσει από τον πόλεμο στη Γάζα μέσω του εμπάργκο σε ισραηλινά τεχνολογικά προϊόντα. Τέλος, το Βιετνάμ, μια χώρα σε μεταβατική φάση, βλέπει αυξανόμενη αβεβαιότητα λόγω των κλιματικών πιέσεων και της γεωγραφικής της θέσης, ενώ την ίδια στιγμή πάσχουν οι τομείς του Governance θέτοντάς την σε εξαιρετικά υψηλή θέση στο GPR Index.

Γιατί αφορά (και) την Ελλάδα;

Τι σημαίνουν αυτά για το μέλλον και τη χώρα μας; Ότι οι επενδύσεις σε βιωσιμότητα, κοινωνικό κράτος και θωράκιση έναντι της διαφθοράς, μπορούν ενίοτε να σταθούν ως ένα «αόρατο» όπλο σε έναν αβέβαιο κόσμο. Για χώρες όπως η Ελλάδα, που αντιμετωπίζει τόσο ζητήματα  μετανάστευσης, όσο και κλιματικές προκλήσεις, αυτά τα ευρήματα μπορούν να φανούν ιδιαιτέρως χρήσιμα, υπενθυμίζοντας ότι η γεωπολιτική σταθερότητα δεν εξαρτάται μόνο από τον υπερ-εξοπλισμό, αλλά και από εσωτερικές μεταρρυθμίσεις προς μια ESG κατεύθυνση. Τα αποτελέσματα της «αυτοψίας» των 42 χωρών δείχνει καθαρά πως μια γεωπολιτική κρίση δεν προκύπτει μόνο από τον επεκτατισμό ενός «εχθρού», αλλά και από την παράλειψη των αξιών που καθιστούν ένα κράτος βιώσιμο για όλους.