Είναι η βιομάζα ο αφανής ήρωας της ενεργειακής μετάβασης;

Ίσως η πιο παρεξηγημένη μορφή ανανεώσιμης ενέργειας είναι και η αρχαιότερη. Η καύση βιομάζας για παραγωγή ενέργειας δεν είναι μια νέα τεχνολογία, αντιθέτως, στην απαρχή των ανθρώπινων πολιτισμών η καύση ήταν ένας σημαντικός σύμμαχος επιβίωσης. Από την καύση ξύλου για θέρμανση και μαγείρεμα έως τη βιομηχανική επανάσταση που βασίστηκε στον άνθρακα, η καύση υπήρξε για αιώνες βασικός μηχανισμός παραγωγής ενέργειας, αλλά και ο βασικότερος υπαίτιος της κλιματικής υποβάθμισης λόγω της έκλυσης διοξειδίου του άνθρακα και αερίων του θερμοκηπίου (ΑτΘ). Σήμερα ωστόσο η καύση βιομάζας σε μορφή pellets επανέρχεται στον επιστημονικό διάλογο ως μια ακόμα μορφή εναλλακτικής ενέργειας, η οποία έχει υποστηρικτές και επικριτές, αλλά σε κάθε περίπτωση είναι άξια αναφοράς.

.

Τι είναι η βιομάζα και γιατί θεωρείται ανανεώσιμη;

Με τον όρο βιομάζα περιγράφεται κάθε οργανικό υλικό που προέρχεται από ζωντανούς οργανισμούς και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για παραγωγή ενέργειας: προϊόντα και υπολείμματα ξυλείας, γεωργικά κατάλοιπα, κτηνοτροφικά απόβλητα και οργανικά απόβλητα της βιομηχανίας τροφίμων. Η βιοενέργεια θεωρείται δευτερογενής μορφή ηλιακής ενέργειας, καθώς μέσω της φωτοσύνθεσης τα φυτά δεσμεύουν διοξείδιο του άνθρακα και αποθηκεύουν ενέργεια σε μορφή οργανικής ύλης. Όταν αυτή καίγεται, απελευθερώνεται ενέργεια και το ίδιο CO2 που είχε προηγουμένως δεσμευτεί.

Στη σύγχρονη αγορά, η πιο διαδεδομένη μορφή είναι τα pellets ξύλου, μικροί συμπιεσμένοι κύλινδροι που παράγονται κυρίως από πριονίδια και φλοιό. Το επιχείρημα της «ουδετερότητας άνθρακα» βασίζεται ακριβώς σε αυτόν τον κύκλο δέσμευσης και απελευθέρωσης άνθρακα. Στην πράξη, όμως, το κατά πόσο ο κύκλος αυτός είναι ισορροπημένος εξαρτάται από τον χρόνο αναγέννησης των δασών και τον τρόπο διαχείρισης της πρώτης ύλης.

Η βιομηχανία pellets σε αριθμούς

Η παγκόσμια αγορά pellets εκτιμάται ότι κυμάνθηκε μεταξύ 11 και 21 δισ. δολαρίων το 2025, με ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης που αναμένεται 4% έως 7% μέχρι το 2035. Η Ευρώπη κατέχει περίπου το 57% της παγκόσμιας αγοράς, γεγονός που αντανακλά τις πολιτικές απανθρακοποίησης και τη στροφή προς ανανεώσιμες λύσεις θέρμανσης. Η ζήτηση μάλιστα αυξήθηκε ιδιαίτερα μετά την ενεργειακή κρίση που έφερε η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, όταν πολλές χώρες αναζήτησαν εναλλακτικές έναντι του ρώσικου φυσικού αερίου.

Το βασικό επιχείρημα της βιομηχανίας pellets είναι η κυκλικότητα: η κύρια πρώτη ύλη προέρχεται από υπολείμματα ξυλείας, μετατρέποντας ένα βιομηχανικό κατάλοιπο σε ενεργειακό προϊόν. Η δυνατότητα αξιοποίησης υφιστάμενων υποδομών θέρμανσης καθιστά τη βιομάζα άμεσα εφαρμόσιμη, χωρίς τις επενδύσεις που απαιτούν άλλες τεχνολογίες.

Η ελληνική αγορά καύσιμης βιομάζας

Στην Ελλάδα, η αγορά pellets παρουσιάζει σχετική σταθερότητα παρά τις διεθνείς πιέσεις. Όπως καταγράφει Ελληνική Εταιρεία Ανάπτυξης Βιομάζας (ΕΛΕΑΒΙΟΜ), η μέση τιμή για σακί 15 κιλών διαμορφώνεται περίπου στα 6,84 ευρώ, ωστόσο παρατηρείται μια σταθερή άνοδος της τιμής με την ετήσια αύξηση φθάνει τα 59,22 ευρώ ανά τόνο σε σχέση με το 2024. Το κόστος ενέργειας ανέρχεται περίπου σε 9,12 λεπτά ανά kWh, συμπεριλαμβανομένου ΦΠΑ 24%, διατηρώντας τα pellets ανταγωνιστικά έναντι του πετρελαίου θέρμανσης, του φυσικού αερίου και του υγραερίου. Παρά τις ανατιμήσεις, οι τιμές παραμένουν κοντά στα επίπεδα του 2023. Η αγορά ωστόσο ζητά μείωση του ΦΠΑ από 24% σε 6% για λόγους ισονομίας με άλλα καύσιμα θέρμανσης, επιχείρημα που συνδέεται με τον χαρακτηρισμό των pellets ως ουδέτερων σε άνθρακα.

Τα υπέρ και τα κατά των pellets

Όπως αναφέραμε, η βιομηχανία των pellets έχει δυναμικούς «φίλους και εχθρούς». Σε επίπεδο κύκλου ζωής, η αντικατάσταση του άνθρακα με pellets μπορεί να μειώσει τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου έως και κατά 87%, ενώ η αντικατάσταση του φυσικού αερίου μπορεί να επιφέρει μείωση περίπου 71%. Παράλληλα, οι υποστηρικτές της βιομάζας αναφέρουν ότι η τέφρα που παράγεται από την καύση μπορεί να επαναχρησιμοποιηθεί ως λίπασμα, επιστρέφοντας θρεπτικά στοιχεία στο έδαφος και ενισχύοντας την κυκλική οικονομία.

Από την άλλη πλευρά, το βασικό σημείο κριτικής είναι το λεγόμενο «χρέος άνθρακα». Η καύση ξύλου απελευθερώνει CO₂ άμεσα, ενώ η επαναπορρόφησή του από νέα δέντρα μπορεί να απαιτήσει 44 έως 104 χρόνια. Σε μια περίοδο όπου οι κλιματικοί στόχοι απαιτούν άμεσες μειώσεις εκπομπών, αυτό το χρονικό χάσμα θεωρείται προβληματικό. Επιπλέον, λόγω χαμηλότερης ενεργειακής πυκνότητας, η καύση ξύλου μπορεί να εκπέμπει περισσότερο CO₂ ανά μονάδα παραγόμενης ενέργειας σε σύγκριση με τον άνθρακα, εάν εξεταστεί μόνο το στάδιο της καύσης.

Η αυξανόμενη ζήτηση για pellets έχει επίσης συνδεθεί με εντατικοποίηση υλοτόμησης σε περιοχές της Βόρειας Αμερικής και της Βαλτικής. Το 2021, περισσότεροι από 500 επιστήμονες προειδοποίησαν ότι ο τρόπος λογιστικής καταγραφής των εκπομπών ενδέχεται να μην λαμβάνει υπόψη την πραγματική κλιματική επίδραση της βιομάζας. Παράλληλα, έχουν καταγραφεί και καταγγελίες ελλιπούς διαφάνειας, με συστήματα πιστοποίησης όπως το Sustainable Biomass Program να δέχονται δριμεία κριτική για ανεπαρκή πρότυπα.

Νομοθεσία: Το RED III και τα  κριτήρια βιωσιμότητας

Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχείρησε να απαντήσει σε αυτές τις ανησυχίες μέσω της Οδηγίας RED III το 2023. Η οδηγία απαιτεί αποδεδειγμένη μείωση εκπομπών 70% έως 80%, ανάλογα με το μέγεθος και την ηλικία της εγκατάστασης επεξεργασίας βιομάζας, καθώς και υποχρεωτική πιστοποίηση και ανεξάρτητο έλεγχο της προέλευσης της πρώτης ύλης καθώς στη συγκεκριμένη τεχνολογία η εφοδιαστική αλυσίδα είναι το «κλειδί» της πραγματικής βιωσιμότητας (ή μη) των τεχνολογιών. Η προσέγγιση αυτή σηματοδοτεί μια μετατόπιση: η βιομάζα δεν θεωρείται πλέον αυτομάτως βιώσιμη επειδή είναι ανανεώσιμη. Η βιωσιμότητά της πρέπει να τεκμηριώνεται με μετρήσιμα στοιχεία, γεγονός που ενισχύει τη διαφάνεια αλλά αυξάνει και τις απαιτήσεις συμμόρφωσης.

Ναι ή όχι στη βιομάζα;

Η βιομάζα δεν είναι ούτε ο αδιαμφισβήτητος ήρωας ούτε- φυσικά-ο κρυφός ένοχος της ενεργειακής μετάβασης. Τα αριθμητικά δεδομένα δείχνουν έναν δυναμικά αναπτυσσόμενο τομέα, με σημαντικές δυνατότητες μείωσης εκπομπών και ενίσχυσης της ενεργειακής αυτονομίας. Ταυτόχρονα, οι επιστημονικές επιφυλάξεις υπενθυμίζουν ότι η βιωσιμότητά της εξαρτάται στη συγκεκριμένη περίπτωση κυρίως από την ορθή διαχείριση, την στενή παρακολούθηση της εφοδιαστικής αλυσίδας, και την αυστηρή καταγραφή πραγματικών δεδομένων. Σε έναν κόσμο που χρειάζεται άμεσες λύσεις αλλά όχι λογιστικές αυταπάτες, η βιομάζα μπορεί να αποτελέσει μέρος της απάντησης, κυρίως ως μια πηγή ενέργειας με χαρακτήρα «γέφυρας» στην πορεία προς το καθολικό πρασίνισμα των ενεργειακών αναγκών.