Σειρά ερωτημάτων για την προστασία του θαλάσσιου οικοσυστήματος και την τήρηση της περιβαλλοντικής νομοθεσίας συνοδεύει τις δοκιμές του ευρωπαϊκού προγράμματος UnderSec στο λιμάνι του Λαυρίου. Οι δοκιμές πραγματοποιήθηκαν τον Μάρτιο του 2026, σε μία περιοχή που βρίσκεται εντός και πλησίον ζωνών του δικτύου Natura 2000, χωρίς να έχει προηγηθεί ενημέρωση του Οργανισμού Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής.
Το περιβαλλοντικό σκέλος της υπόθεσης αναδείχθηκε από τη διασυνοριακή έρευνα του Μεσογειακού Ινστιτούτου Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR), η οποία εξέτασε την εφαρμογή του UnderSec στα λιμάνια του Λαυρίου, της Βαλένθια και της Ραβέννας. Το πρόγραμμα χρηματοδοτείται με σχεδόν 6 εκατ. ευρώ από το Horizon Europe και αφορά την ανάπτυξη τεχνολογιών θαλάσσιας και υποθαλάσσιας επιτήρησης.
Οι κεντρικές δοκιμές στο Λαύριο πραγματοποιήθηκαν από τις 16 έως τις 20 Μαρτίου 2026, με συμμετοχή φορέων από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Το σύστημα του UnderSec συνδυάζει υποβρύχια drones, σόναρ, ακουστικά συστήματα επικοινωνίας και αποτροπής, ηλεκτρομαγνητικούς αισθητήρες, κάμερες, τεχνητό φωτισμό και εξοπλισμό εντοπισμού επικίνδυνων υλικών.
Δοκιμές μέσα σε περιοχή Natura
Το λιμάνι του Λαυρίου βρίσκεται εντός της Ζώνης Ειδικής Προστασίας «Κανάλι Μακρονήσου», με κωδικό GR3000018. Πρόκειται για μία αμιγώς θαλάσσια περιοχή Natura 2000, έκτασης περίπου 44 τετραγωνικών χιλιομέτρων, η οποία έχει ενταχθεί στο δίκτυο βάσει της ευρωπαϊκής οδηγίας για τα άγρια πτηνά.
Σε μικρή απόσταση βρίσκεται και η προστατευόμενη περιοχή GR3000017, η οποία καλύπτει την παράκτια και θαλάσσια ζώνη της Μακρονήσου. Στην περιοχή καταγράφεται παρουσία της μεσογειακής φώκιας Monachus monachus, ενώ σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει η έρευνα του MIIR, στη Μακρόνησο ζει και αναπαράγεται πληθυσμός περίπου 50 ατόμων. Παρατηρήσεις δελφινιών έχουν επίσης καταγραφεί κοντά στο λιμάνι.
Η περιβαλλοντική ευαισθησία της περιοχής δημιουργεί ανάγκη αξιολόγησης των επιπτώσεων πριν από τη χρήση υποβρύχιων ακουστικών συστημάτων, ισχυρού τεχνητού φωτισμού και εξοπλισμού που σχετίζεται με ιονίζουσα ακτινοβολία.
Το δίκτυο Natura 2000 επιτρέπει ανθρώπινες και παραγωγικές δραστηριότητες εντός των προστατευόμενων περιοχών. Κάθε σχέδιο ή έργο που ενδέχεται να επηρεάσει ουσιωδώς τους προστατευόμενους τόπους οφείλει να εξετάζεται ως προς τις πιθανές συνέπειές του στα είδη και στους οικοτόπους που προστατεύονται.
Ο ΟΦΥΠΕΚΑ δεν ενημερώθηκε
Στο αίτημα κατάθεσης εγγράφων του MIIR, ο ΟΦΥΠΕΚΑ απάντησε ότι δεν είχε λάβει Ειδική Οικολογική Αξιολόγηση για το UnderSec. Σύμφωνα με την επίσημη απάντησή του, δεν ζητήθηκε γνωμοδότηση για τη δέουσα εκτίμηση των επιπτώσεων και δεν υπήρξε οποιαδήποτε σχετική ενημέρωση προς τον Οργανισμό.
Το εύρημα αυτό βρίσκεται στον πυρήνα της περιβαλλοντικής διάστασης της υπόθεσης. Παραμένει άγνωστο εάν άλλος φορέας εκπόνησε περιβαλλοντική ή οικολογική αξιολόγηση, ποια διοικητική αρχή εξέτασε τις ενδεχόμενες επιπτώσεις και με ποιο σκεπτικό αποφασίστηκε η πραγματοποίηση των δοκιμών.
Η νομικός και ειδική στο δίκαιο της θάλασσας και στο περιβαλλοντικό δίκαιο Σοφία Κόπελα εξήγησε στο MIIR ότι, ακόμη και στην περίπτωση κατά την οποία ένα έργο δεν υπάγεται σε συνήθη περιβαλλοντική αδειοδότηση, η αρμόδια αρχή οφείλει να ενημερώσει εγγράφως τον ΟΦΥΠΕΚΑ και να ζητήσει τη γνωμοδότησή του για τη δέουσα εκτίμηση.
Σόναρ, ακουστικά κύματα και τεχνητός φωτισμός
Ένα από τα κύρια συστήματα του UnderSec είναι το Broadlink της ισραηλινής RAFAEL, ένα υποβρύχιο modem που μεταδίδει δεδομένα μέσω ακουστικών κυμάτων. Σύμφωνα με ειδικούς που μίλησαν στο MIIR, οι συχνότητές του μπορεί να επικαλύπτουν ήχους επικοινωνίας οδοντοκήτων, όπως τα δελφίνια.
Η θαλάσσια βιολόγος Marta Picciulin επισήμανε ότι η συνεχής λειτουργία ενός τέτοιου συστήματος για μεγάλο χρονικό διάστημα μπορεί να δημιουργήσει έντονο ηχητικό υπόβαθρο. Αυτό ενδέχεται να επηρεάσει τον προσανατολισμό των ζώων, την αναζήτηση τροφής και την αντίληψη πιθανών κινδύνων.
Ανάλογα ερωτήματα αφορούν τα σόναρ που συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Ο ωκεανογράφος Αλέξανδρος Τσαλαπάτης ανέφερε ότι τα ισχυρά ακουστικά σήματα μπορεί να προκαλέσουν στα κητώδη φυσιολογικό στρες και απότομες αλλαγές στη συμπεριφορά κατάδυσης. Η πιθανή επίπτωση εξαρτάται από τη συχνότητα, την ένταση, τη διάρκεια, την απόσταση από τα ζώα και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του θαλάσσιου χώρου. Οι συγκεκριμένες τεχνικές παράμετροι των δοκιμών στο Λαύριο δεν έχουν δημοσιοποιηθεί.
Περιβαλλοντική αξιολόγηση απαιτεί και η χρήση υποβρύχιων καμερών με LED ή προβολείς, τεχνολογία που αναπτύσσεται στο πλαίσιο του έργου από το Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής. Ο συνεχής και ισχυρός λευκός φωτισμός σε παράκτιες περιοχές μπορεί να μεταβάλει τη συμπεριφορά θαλάσσιων οργανισμών, μεταξύ των οποίων και οι χελώνες.
Το ερώτημα της γεννήτριας νετρονίων
Στο πρόγραμμα περιλαμβάνεται ακόμη η Μονάδα Αναγνώρισης Κρυμμένων Υλικών CMIM του κροατικού Ινστιτούτου Ruđer Bošković. Πρόκειται για γεννήτρια νετρονίων που χρησιμοποιείται για την ανίχνευση εκρηκτικών και ναρκωτικών ουσιών.
Δεν έχει διευκρινιστεί εάν η μονάδα χρησιμοποιήθηκε στις δοκιμές του Λαυρίου, με ποια διαδικασία μεταφέρθηκε από την Κροατία και εάν εκπονήθηκε εκτίμηση ακτινολογικού κινδύνου. Το ΕΛΚΕΘΕ γνωστοποίησε ότι στο δικό του σκέλος χρησιμοποιήθηκε εμπορικό υλικό ως προσομοιωτής φυσικής ραδιενέργειας, χωρίς διάχυση στη θάλασσα, και ότι δεν χρησιμοποιήθηκαν γεννήτριες νετρονίων ή εκρηκτικά. Η απάντηση καλύπτει αποκλειστικά τις δοκιμές του συγκεκριμένου φορέα.
Η δημοσιοποίηση των αδειών, των τεχνικών προδιαγραφών, των μετρήσεων περιβαλλοντικής παρακολούθησης και των πρωτοκόλλων ασφαλείας αποτελεί πλέον το βασικό ζητούμενο. Η ανεξάρτητη βουλεύτρια Ανατολικής Αττικής Έλενα Καραγεωργοπούλου έχει καταθέσει σχετική ερώτηση και Αίτηση Κατάθεσης Εγγράφων. Οι απαντήσεις των συναρμόδιων υπουργείων καλούνται να αποσαφηνίσουν ποιος αξιολόγησε το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των δοκιμών σε μία ευαίσθητη και θεσμικά προστατευόμενη θαλάσσια περιοχή.
Οι κεντρικές δοκιμές στο Λαύριο πραγματοποιήθηκαν από τις 16 έως τις 20 Μαρτίου 2026, με συμμετοχή φορέων από την Ελλάδα και το εξωτερικό.