Πώς η ΕΕ έκανε «πράσινα» τα πυρηνικά και την άμυνα: Το μεγάλο παράδοξο της βιώσιμης χρηματοδότησης

Ο τομέας της βιώσιμης χρηματοδότησης σε έργα άμυνας επιδέχεται πολλών αναγνώσεων και οπτικών. Το μόνο βέβαιο είναι πως εφόσον η ΕΕ έχει αποφασίσει την ενδυνάμωση την ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας, με στόχο την συγκέντρωση 800 δις. ευρώ μέσα σε τέσσερα χρόνια, ενώ παράλληλα συνεχίζει να κυνηγάει τους πράσινους στόχους, έπρεπε να γίνει μια αναθεώρηση των κατηγοριών άμυνας που μπορούν να κατηγοριοποιηθούν ως «βιώσιμες». Κάτι τέτοιο φυσικά, έχει διπλό όφελος για την Ένωση, μιας και ανοίγει μια ακόμα δεξαμενή χρηματοδότησης για την αμυντική βιομηχανία.

.

Σε αυτό το πνεύμα κυκλοφόρησε στις 30 Δεκεμβρίου 2025, το δεκαεξασέλιδο σημείωμα της Ε.Ε. που επαναπροσδιορίζει τη σχέση άμυνας και ESG, με τον χαρακτηριστικό τίτλο : «COMMISSION NOTICE on the application of the sustainable finance framework and the Corporate Sustainability Due Diligence Directive to the defence sector».

Το βασικό αποτέλεσμα του σημειώματος είναι ότι χαλαρώνει τους όρους σχετικά με τις χρηματοδοτήσεις σε αμυντικά εργαλεία, υπογραμμίζοντας ότι «η ασφάλεια, η ελευθερία και η δικαιοσύνη είναι αδύνατο να υπάρξουν χωρίς ένα ασφαλές περιβάλλον, ιδιαίτερα υπό το πρίσμα των σύγχρονων γεωπολιτικών προκλήσεων». Η Ένωση μάλιστα, επικαλείται τον δέκατο έκτο στόχο Βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ, σχετικά με την ειρήνη και τους ισχυρούς θεσμούς. Οι επενδυτές μπορούν πλέον να συμπεράνουν ότι οι αμυντικές δραστηριότητες που προστατεύουν τους πολίτες συμβάλλουν σε κοινωνικούς στόχους, εφόσον τηρείται η χρηστή διακυβέρνηση και η αρχή της «μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης».

Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της ανακοίνωσης είναι η αποσαφήνιση ότι το πλαίσιο βιώσιμης χρηματοδότησης της ΕΕ δεν θέτει περιορισμούς στη χρηματοδότηση κανενός τομέα, συμπεριλαμβανομένης της άμυνας. Η Επιτροπή ενθαρρύνει τους χρηματοπιστωτικούς φορείς να αξιολογούν τις επενδύσεις τους κατά περίπτωση (case-by-case) και όχι μέσω γενικευμένων αποκλεισμών.

Η σημαντικότερη αλλαγή που προκύπτει ωστόσο είναι ότι τα πυρηνικά όπλα εξαιρούνται από την κατηγορία των «αμφιλεγόμενων»-όπως λεγόταν στην παλαιά νομοθεσία ή «απαγορευμένων» όπως είναι σήμερα στο σημείωμα- όπλων. Οι μόνες τέσσερις κατηγορίες όπλων που απαγορεύονται ρητά από την πλειονότητα των κρατών μελών της ΕΕ ενώ  τα πυρηνικά γίνονται ένας τομέας ανοιχτός για «βιώσιμη χρηματοδότηση», σύμφωνα με την οδηγία SFDR. Να σημειώσουμε επίσης ότι ενώ όλα τα κράτη-μέλη είναι αντίθετα στη διάδοση των πυρηνικών όπλων, μόνο η Αυστρία, η Ιρλανδία και η Μάλτα έχουν υπογράψει τη «Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων».

Από λοιπές αλλαγές που φέρνει το σημείωμα, ξεχωρίζουμε αυτή στην CSRD, όπου οι εταιρείες άμυνας έχουν το δικαίωμα να παραλείπουν ευαίσθητες ή απόρρητες πληροφορίες από τις εκθέσεις βιωσιμότητάς τους, παρά την υποχρεωτικότητα της «διαφάνειας» που διατρέχει ολόκληρη την CSRD. Σημασία έχει επίσης ότι οι αμυντικές εταιρίες πλέον μπορούν να διεκδικούν την ευθυγράμμιση με το EU Taxonomy, για «οριζόντιες» πράσινες επενδύσεις, όπως η ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων, οι καθαρές μεταφορές κτλ.

Η νέα προσέγγιση της Ευρωπαϊκής Ένωσης —όπως περιγράφεται στο σημείωμα της 30ης Δεκεμβρίου 2025 για την εφαρμογή του πλαισίου βιώσιμης χρηματοδότησης και της Corporate Sustainability Due Diligence Directive στον τομέα της άμυνας— ανοίγει ένα κρίσιμο ερώτημα: πώς και γιατί μια δραστηριότητα που παραδοσιακά θεωρείται «βλαβερή» ή τουλάχιστον κοινωνικά επιφυλακτική, όπως η παραγωγή όπλων και ειδικά των πυρηνικών, έγινε επιλέξιμη υπό την ομπρέλα του ESG; Η αλλαγή αυτή δεν  αναθεωρεί απλώς πολιτικά κριτήρια για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας, αλλά μετατοπίζει το περιεχόμενο της ίδιας της βιωσιμότητας: αντί να περιορίζει κεφάλαια από δραστηριότητες με σημαντικό κοινωνικό/περιβαλλοντικό ρίσκο, τα ενσωματώνει, θεωρώντας ότι η «ασφάλεια» συνιστά κοινωνικό δημόσιο αγαθό — ακόμη και όταν συνδέεται με όπλα υψηλής καταστροφικής ικανότητας. Τι σημαίνει αυτό για το κύρος των ESG επενδύσεων; Συμβαδίζει η περιβαλλοντική και κοινωνική υπευθυνότητα με τη χρηματοδότηση ενός τομέα που αποκλείεται σε μεγάλο βαθμό από διεθνείς συνθήκες απαγόρευσης (π.χ. πυρηνικά) και έχει προκαλέσει αντιδράσεις από κράτη-μέλη όπως η Αυστρία, η Ιρλανδία και η Μάλτα; Και τελικά, τι διακυβεύεται όταν οι επενδυτές καλούνται να διαχωρίσουν τον «βιώσιμο» από τον «μη βιώσιμο» όχι με ξεκάθαρα κριτήρια, αλλά με «case-by-case» εκτιμήσεις;

Το βασικό ερώτημα είναι γιατί επενδυτικά προϊόντα που χαρακτηρίζονται «βιώσιμα» επιτρέπουν πλέον χρηματοδότηση σε εταιρείες άμυνας, ακόμη και σε τομείς όπως πυρηνικά όπλα και παραδοσιακή παραγωγή όπλων που δεν συνδέονται με περιβαλλοντικά οφέλη; Τι ακριβώς αλλάζει στα κριτήρια ESG ώστε να «πράσινα» κεφάλαια να χρηματοδοτούν δραστηριότητες που στο παρελθόν θεωρούνταν «βλαβερές» ή μη βιώσιμες; Είναι απλώς αποτέλεσμα πολιτικών πιέσεων και γεωπολιτικών αναγκών —όπως η ενίσχυση της άμυνας εν μέσω εντάσεων— ή μήπως αυτή η στροφή υπονομεύει την πιστοποίηση βιωσιμότητας που υπόσχονται τα ESG προϊόντα; Καθώς όλο και περισσότερα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και αμοιβαία κεφάλαια αναθεωρούν τις πολιτικές αποκλεισμού τους απέναντι στην παραγωγή όπλων και στρατιωτικού εξοπλισμού, αξίζει να διερωτηθούμε: τι σημαίνει πραγματικά «βιώσιμη χρηματοδότηση» όταν χρήματα ρέουν σε δραστηριότητες με τόσο εμφανείς κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς κινδύνους;