Εδώ και σχεδόν τέσσερις δεκαετίες, η διεθνής κοινότητα προσπαθεί να αντιμετωπίσει συλλογικά την κλιματική αλλαγή, με αποτελέσματα που δύσκολα μπορούν να χαρακτηριστούν ικανοποιητικά. Μέσα σε αυτή την αργή και συχνά απογοητευτική διαδικασία, όμως, υπήρχε ένας θεσμός που κατάφερνε να λειτουργεί με αξιοσημείωτη συνέπεια: η Διακυβερνητική Επιτροπή του ΟΗΕ για την Κλιματική Αλλαγή, το IPCC.
Από το 1988, το IPCC συγκεντρώνει εκατοντάδες επιστήμονες και αξιολογεί την καλύτερη διαθέσιμη γνώση για το κλίμα, τις επιπτώσεις της υπερθέρμανσης και τις επιλογές περιορισμού των εκπομπών. Δεν παράγει πρωτογενή έρευνα. Η δύναμή του βρίσκεται ακριβώς στο ότι συνθέτει, ελέγχει και υποβάλλει σε εξονυχιστική αξιολόγηση όσα γνωρίζει η επιστημονική κοινότητα, πριν αυτά φτάσουν στις κυβερνήσεις.
Η διαδικασία δεν είναι τέλεια. Οι εκθέσεις είναι συχνά τεχνικές, πυκνές και χρειάζονται έξι ή επτά χρόνια για να ολοκληρωθούν. Έχουν υπάρξει και λάθη. Ωστόσο, το συνολικό έργο του IPCC έχει αποκτήσει μια μοναδική θεσμική βαρύτητα και έχει αποδειχθεί καθοριστικό για τη διαμόρφωση της διεθνούς κλιματικής πολιτικής.
Αυτό φάνηκε ιδιαίτερα μετά τη Συμφωνία του Παρισιού του 2015.
Κάθε πέντε χρόνια, οι κυβερνήσεις καλούνται να πραγματοποιούν ένα «global stocktake», μια συνολική αποτίμηση της προόδου που έχει σημειωθεί στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Το πρώτο ολοκληρώθηκε το 2023 και συνέβαλε σε μια σειρά σημαντικών δεσμεύσεων: μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα, τριπλασιασμό της παγκόσμιας δυναμικότητας ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και διπλασιασμό του ρυθμού βελτίωσης της ενεργειακής αποδοτικότητας έως το 2030.
Οι αποφάσεις αυτές στηρίχθηκαν σε μεγάλο βαθμό στην τελευταία επιστημονική αξιολόγηση του IPCC.
Το επόμενο global stocktake είναι προγραμματισμένο για το 2028 και θα πραγματοποιηθεί σε ένα ακόμη δυσκολότερο περιβάλλον. Η κλιματική αλλαγή έχει επιδεινωθεί, οι συγκεντρώσεις αερίων του θερμοκηπίου συνεχίζουν να αυξάνονται και οι κυβερνήσεις θα κληθούν να αντιμετωπίσουν ακόμη μεγαλύτερη πίεση για πρόσθετη δράση.
Και όμως, υπάρχει πλέον σοβαρός κίνδυνος το IPCC να μην έχει ολοκληρώσει εγκαίρως την επόμενη επιστημονική του αξιολόγηση.
Η αιτία δεν είναι επιστημονική. Είναι πολιτική.
Οι κυβερνήσεις δεν έχουν καταφέρει να συμφωνήσουν στο χρονοδιάγραμμα δημοσίευσης της επόμενης σειράς εκθέσεων. Πρόκειται για μια διαδικασία που στο παρελθόν χρειαζόταν λιγότερο από δύο χρόνια για να ολοκληρωθεί. Αυτή τη φορά έχουν περάσει περισσότερο από τρία χρόνια χωρίς συμφωνία.
Από τη μία πλευρά βρίσκονται κράτη της δυτικής Ευρώπης και χώρες ιδιαίτερα ευάλωτες στις κλιματικές επιπτώσεις, που ζητούν οι εκθέσεις να είναι έτοιμες εγκαίρως ώστε να τροφοδοτήσουν το global stocktake του 2028.
Από την άλλη, χώρες μεταξύ των οποίων η Ινδία, η Ρωσία και η Σαουδική Αραβία υποστηρίζουν ότι το έργο του IPCC είναι πολύ ευρύτερο από τις ανάγκες της διαδικασίας της Συμφωνίας του Παρισιού και ότι η επιστημονική αξιολόγηση δεν θα πρέπει να επισπευσθεί μόνο και μόνο για να προλάβει ένα συγκεκριμένο πολιτικό ορόσημο.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ένας προβληματικός συμβιβασμός.
Οι αξιολογήσεις του IPCC αποτελούνται παραδοσιακά από τρία βασικά μέρη: τη φυσική επιστήμη της κλιματικής αλλαγής, τις επιπτώσεις και την προσαρμογή και, τέλος, τις επιλογές για τη μείωση των εκπομπών.
Τα δύο τελευταία είναι και τα περισσότερο πολιτικά ευαίσθητα, επειδή αγγίζουν ζητήματα όπως το οικονομικό κόστος των κλιματικών καταστροφών και η ανάγκη περιορισμού ή εγκατάλειψης των ορυκτών καυσίμων.
Εάν επικρατήσει η πλευρά που δεν επιθυμεί επιτάχυνση, είναι πιθανό το λιγότερο αμφιλεγόμενο επιστημονικό μέρος να δημοσιευθεί εγκαίρως για το 2028, ενώ οι εκθέσεις για τις επιπτώσεις, την προσαρμογή και τον περιορισμό των εκπομπών να ακολουθήσουν αργότερα.
Αυτό θα αποτελούσε σοβαρό πρόβλημα.
Το global stocktake δεν έχει ανάγκη μόνο να γνωρίζει πόσο θερμαίνεται ο πλανήτης. Χρειάζεται να αποτιμήσει τι σημαίνει αυτή η θέρμανση για τις κοινωνίες και τις οικονομίες και, κυρίως, ποιες επιλογές υπάρχουν ακόμη για να περιοριστούν οι συνέπειές της.
Η απουσία αυτών των αξιολογήσεων θα μπορούσε να αφήσει μια από τις σημαντικότερες διεθνείς διαδικασίες για το κλίμα χωρίς την πληρέστερη διαθέσιμη επιστημονική βάση.
Για έναν θεσμό που επί σχεδόν 40 χρόνια κατάφερνε να διατηρεί τη λειτουργία του παρά τις πολιτικές συγκρούσεις γύρω από την κλιματική αλλαγή, μια τέτοια εξέλιξη θα συνιστούσε πραγματική ρήξη.
Και η χρονική συγκυρία δεν θα μπορούσε να είναι χειρότερη.
Η παγκόσμια κλιματική διακυβέρνηση βρίσκεται ήδη υπό πίεση, ενώ η πολιτική συναίνεση γύρω από τη μετάβαση αποδυναμώνεται σε αρκετές χώρες. Την ίδια στιγμή, τα ακραία καιρικά φαινόμενα γίνονται εντονότερα και οι οικονομικές και κοινωνικές τους συνέπειες δυσκολότερο να αγνοηθούν.
Το τελευταίο πράγμα που χρειάζεται αυτή τη στιγμή η διεθνής κοινότητα είναι να αποδυναμωθεί ένας από τους λίγους θεσμούς που εξακολουθούν να προσφέρουν κοινή επιστημονική βάση σε κυβερνήσεις με εντελώς διαφορετικές πολιτικές και οικονομικές προτεραιότητες.
Η επόμενη κρίσιμη απόφαση αναμένεται σε συνεδρίαση του IPCC στην Αντίς Αμπέμπα. Το διακύβευμα ξεπερνά κατά πολύ μια διαφωνία για ημερομηνίες δημοσίευσης.
Το ερώτημα είναι εάν, όταν οι κυβερνήσεις καθίσουν το 2028 να αξιολογήσουν την πρόοδο της παγκόσμιας κλιματικής προσπάθειας, θα έχουν μπροστά τους την πληρέστερη δυνατή εικόνα της επιστήμης ή αν πολιτικές αντιπαραθέσεις θα έχουν αφήσει κρίσιμα κομμάτια της εκτός τραπεζιού.
Σε μια στιγμή που η κλιματική κρίση επιταχύνεται, η καθυστέρηση της επιστημονικής αξιολόγησης δεν είναι ουδέτερη επιλογή. Είναι μια απόφαση που μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα και την ταχύτητα των πολιτικών που θα ακολουθήσουν.
Πηγή: Financial Times
Pilita Clark, αρθρογράφος Financial Times
