Το 2017, όταν οι σχέσεις της Ελληνικός Χρυσός με την ελληνική κυβέρνηση βρίσκονταν σε οριακό σημείο, λίγοι θα μπορούσαν να φανταστούν ότι εννέα χρόνια αργότερα οι Σκουριές θα ετοιμάζονταν να περάσουν στην εμπορική παραγωγή χρυσού και χαλκού. Ο πρόεδρος της Ελληνικός Χρυσός, Χρήστος Μπαλάσκας, περιέγραψε εκείνη την περίοδο ως την «τέλεια καταιγίδα». Σήμερα, η εικόνα είναι διαφορετική. Ένα μεταλλείο που για χρόνια βρέθηκε στο επίκεντρο αντιπαραθέσεων και καθυστερήσεων περνά στην παραγωγική φάση, σηματοδοτώντας ένα νέο κεφάλαιο για την ελληνική μεταλλευτική βιομηχανία.
Τα επίσημα εγκαίνια του μεταλλείου των Σκουριών πραγματοποιήθηκαν την Πέμπτη 8 Οκτωβρίου, παρουσία του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, της διοίκησης της Ελληνικός Χρυσός και της μητρικής Eldorado Gold, εκπροσώπων της Πολιτείας και της τοπικής κοινωνίας.
Πίσω από την ολοκλήρωση του έργου βρίσκονται χιλιάδες εργαζόμενοι, μια πολυετής κατασκευαστική προσπάθεια και κεφάλαια που ξεπερνούν τα 2 δισ. δολάρια μόνο για τις Σκουριές. Πρόκειται, σύμφωνα με την εταιρεία, για τη μεγαλύτερη μεταλλευτική επένδυση που έχει πραγματοποιηθεί στην Ελλάδα, με στόχο να ενισχύσει τη θέση της χώρας στην ευρωπαϊκή αλυσίδα εφοδιασμού πρώτων υλών.
Ωστόσο, η μετάβαση από την κατασκευή στην παραγωγή δεν αποτελεί το τέλος της διαδρομής. Αντίθετα, σηματοδοτεί την αρχή της πιο ουσιαστικής δοκιμασίας: κατά πόσο μια επένδυση τέτοιου μεγέθους μπορεί να δημιουργήσει μακροχρόνια οικονομική και κοινωνική αξία, διασφαλίζοντας παράλληλα την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και τη βιωσιμότητα της περιοχής.
Από την «τέλεια καταιγίδα» στη νέα εποχή του χαλκού και του χρυσού
Οι Σκουριές αποτελούν μέρος των Μεταλλείων Κασσάνδρας, στον Δήμο Αριστοτέλη της Βορειοανατολικής Χαλκιδικής. Με την ολοκλήρωση του νέου μεταλλείου, η συνολική επένδυση στα Μεταλλεία Κασσάνδρας ξεπερνά τα 3 δισ. δολάρια, ενώ η αρχικά εκτιμώμενη παραγωγική διάρκεια του έργου στις Σκουριές φτάνει τα 20 χρόνια, με δυνατότητα επέκτασης μέσω νέων μεταλλευτικών ερευνών.
Σε πλήρη λειτουργία, το μεταλλείο αναμένεται να παράγει κατά μέσο όρο 140.000 ουγκιές χρυσού και 67 εκατομμύρια λίβρες χαλκού ετησίως.
Και αν ο χρυσός παραμένει το μέταλλο που παραδοσιακά συγκεντρώνει το μεγαλύτερο ενδιαφέρον, ο χαλκός είναι εκείνος που συνδέει την επένδυση με τις νέες ανάγκες της παγκόσμιας οικονομίας. Η ηλεκτροκίνηση, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τα ηλεκτρικά δίκτυα και οι υποδομές της ενεργειακής μετάβασης αυξάνουν τη ζήτηση για το συγκεκριμένο μέταλλο, σε μια περίοδο που η Ευρώπη επιδιώκει να περιορίσει την εξάρτησή της από εισαγόμενες πρώτες ύλες.
Σε αυτή τη διάσταση στάθηκε ιδιαίτερα ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, επισημαίνοντας ότι οι γεωπολιτικές εξελίξεις έχουν αναδείξει την ανάγκη ενίσχυσης της ευρωπαϊκής παραγωγικής αυτονομίας. «Σε μια εποχή μεγάλων γεωπολιτικών αναταράξεων, όπου η Ευρώπη κοιτάζει ξανά τις αλυσίδες αξίας, είναι πάρα πολύ σημαντικό να μπορούμε εμείς ως Ευρωπαίοι, όχι απλά ως Έλληνες, να παράγουμε οι ίδιοι τις κρίσιμες πρώτες ύλες τις οποίες χρειαζόμαστε προκειμένου η βιομηχανία μας να γίνει και πάλι ανταγωνιστική», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Ο ίδιος θυμήθηκε την πρώτη του επίσκεψη στις Σκουριές το 2008, όταν ως πρόεδρος της Επιτροπής Περιβάλλοντος της Βουλής είχε θελήσει να εξετάσει πώς μπορεί να συνδυαστεί η μεταλλευτική δραστηριότητα με την προστασία του οικολογικού πλούτου. Όπως σημείωσε, κατά την επανεκκίνηση της επένδυσης ζητήθηκαν αυστηρότεροι περιβαλλοντικοί όροι, παρά το γεγονός ότι το υφιστάμενο πλαίσιο ήταν ήδη απαιτητικό.
Για τη διοίκηση της Eldorado Gold, η σημερινή ημέρα είχε και έναν έντονα συμβολικό χαρακτήρα. Ο George Burns, ο οποίος ολοκλήρωσε τη δεκαετή θητεία του ως διευθύνων σύμβουλος, αναφέρθηκε συγκινημένος στη διαδρομή του έργου από τον σχεδιασμό μέχρι την παραγωγική λειτουργία.
Όπως είπε χαρακτηριστικά, ο δικός του κύκλος ως CEO ολοκληρώθηκε, αλλά για τις Σκουριές ένας νέος κύκλος μόλις αρχίζει. Υπογράμμισε μάλιστα ότι η πραγματική επιτυχία της επένδυσης θα εξαρτηθεί από τις σχέσεις εμπιστοσύνης με την τοπική κοινωνία, τον σεβασμό στο περιβάλλον και την αξία που θα αφήσει στις επόμενες γενιές.
Από την πλευρά του, ο νέος Πρόεδρος & CEO της Eldorado Gold, Christian Milau, χαρακτήρισε την έναρξη της παραγωγικής φάσης σημαντικό ορόσημο για την εταιρεία και την Ελλάδα, επισημαίνοντας ότι οι Σκουριές ανοίγουν ένα νέο κεφάλαιο μακροχρόνιας δημιουργίας αξίας. «Καθώς περνάμε από τη φάση της κατασκευής στη φάση της παραγωγής, οι Σκουριές δημιουργούν μακροπρόθεσμη αξία μέσα από την απασχόληση, τις επενδύσεις και την υπεύθυνη αξιοποίηση των ορυκτών πόρων, ενισχύοντας παράλληλα τον ρόλο της Ελλάδας στην προμήθεια των κρίσιμων ορυκτών, τα οποία είναι απαραίτητα για το μέλλον» ανέφερε.
Οι θέσεις εργασίας και τα οφέλη για την τοπική κοινωνία
Οι οικονομικές προβλέψεις που συνοδεύουν την επένδυση αποτυπώνουν το μέγεθος του αποτυπώματος που προσδοκά η εταιρεία από τη λειτουργία των Μεταλλείων Κασσάνδρας. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Ελληνικός Χρυσός, σε βάθος χρόνου η αξία των αγορών από Έλληνες προμηθευτές εκτιμάται ότι θα φτάσει τα 6,7 δισ. ευρώ, ενώ οι εξαγωγές προβλέπεται να ανέλθουν σε 17,5 δισ. ευρώ. Παράλληλα, η συνεισφορά στα δημόσια έσοδα υπολογίζεται σε περίπου 1,8 δισ. ευρώ, με επιπλέον 1,3 δισ. ευρώ από μεταλλευτικά τέλη που θα αποδοθούν στο Ελληνικό Δημόσιο. Από αυτά, 509 εκατ. ευρώ προβλέπεται να κατευθυνθούν στον Δήμο Αριστοτέλη, δημιουργώντας μια σημαντική πηγή εσόδων για την τοπική αυτοδιοίκηση και τη χρηματοδότηση έργων στην περιοχή.(Οι τιμές βασίζονται σε προβλέψεις που αφορούν τη συνολική επένδυση στα Μεταλλεία Κασσάνδρας, συμπεριλαμβανομένων των Σκουριών, και βασίζονται σε συγκεκριμένες παραδοχές για τις διεθνείς τιμές των μετάλλων)
Πέρα από τα οικονομικά μεγέθη, όμως, το πιο άμεσο αποτύπωμα της επένδυσης εντοπίζεται στην αγορά εργασίας. Κατά τη διάρκεια της κατασκευής, η συνολική απασχόληση ξεπέρασε τους 5.000 εργαζομένους, συμπεριλαμβανομένων των εργολαβικών συνεργείων, ενώ με την πλήρη ανάπτυξη της παραγωγής τα Μεταλλεία Κασσάνδρας αναμένεται να υποστηρίζουν περίπου 3.000 άμεσες και έμμεσες θέσεις εργασίας.
Σύμφωνα με όσα ανέφερε η διοίκηση κατά τη διάρκεια των εγκαινίων, οι αμοιβές των εργαζομένων κινούνται σε επίπεδα περίπου 2,5 φορές υψηλότερα από τον κατώτατο μισθό, ενώ η εταιρεία εφαρμόζει και προγράμματα συμμετοχής των εργαζομένων μέσω μετοχών.
Σημαντική θέση στον σχεδιασμό καταλαμβάνει και η ανάπτυξη δεξιοτήτων. Η Ελληνικός Χρυσός έχει επενδύσει, σύμφωνα με τη διοίκησή της, 2,3 εκατ. ευρώ για τη δημιουργία εκπαιδευτικής ακαδημίας και σε συνεργασία με τη ΔΥΠΑ έχει αναπτύξει πρόγραμμα μαθητείας, προσφέροντας σε νέους ανθρώπους τη δυνατότητα να αποκτήσουν τεχνική εξειδίκευση και πρόσβαση σε επαγγέλματα με αυξημένη ζήτηση. Πιο συγκεκριμένα, ΔΥΠΑ και Ελληνικός Χρυσός ίδρυσαν την Επαγγελματική Σχολή (ΕΠΑΣ) Μαθητείας στη Χαλκιδική, Prometheus Mining Academy για εξειδικευμένους χειριστές μηχανημάτων έργου.
Ο πρωθυπουργός αναφέρθηκε ιδιαίτερα στη σημασία αυτής της πρωτοβουλίας, επισημαίνοντας ότι τέτοιες επενδύσεις δημιουργούν ευκαιρίες για καλά αμειβόμενη εργασία, ακόμη και για νέους που δεν διαθέτουν πανεπιστημιακό πτυχίο.
Την ίδια στιγμή, η εταιρεία έχει δεσμευτεί για πρόγραμμα κοινωνικών επενδύσεων συνολικού ύψους 80 εκατ. δολαρίων, εκ των οποίων τα 11 εκατ. έχουν ήδη διατεθεί. Οι επενδύσεις αυτές επικεντρώνονται σε τομείς με άμεση και μακροπρόθεσμη αξία για την περιοχή, όπως η εκπαίδευση και η ανάπτυξη δεξιοτήτων, οι δομές υγείας, το περιβάλλον, οι υποδομές και η ενίσχυση της τοπικής επιχειρηματικότητας, με στόχο να δημιουργούνται ευκαιρίες και να ενισχύονται οι προοπτικές της τοπικής κοινωνίας, παράλληλα με την εξέλιξη της επένδυσης.
Για τον δήμαρχο Αριστοτέλη, Στέλιο Βαλιάνο, ωστόσο, η σημερινή ημέρα δεν σηματοδοτεί μόνο την έναρξη της παραγωγής, αλλά και μια νέα περίοδο ευθύνης για την τοπική κοινωνία. Χαρακτηρίζοντας τα εγκαίνια ιστορική στιγμή για τον τόπο, υπογράμμισε ότι «η προτεραιότητα της δημοτικής αρχής ήταν από την πρώτη στιγμή η κοινωνική συνοχή, μέσα από μια στάση χωρίς προκαταλήψεις απέναντι στην επένδυση, αλλά και χωρίς εκπτώσεις στις περιβαλλοντικές απαιτήσεις και στην τοπική απασχόληση».
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν, η Ελληνικός Χρυσός έχει ήδη αποδώσει περίπου 7 εκατ. ευρώ σε μεταλλευτικά τέλη στον Δήμο Αριστοτέλη, ενώ με την έναρξη της παραγωγής τα σχετικά έσοδα αναμένεται να αυξηθούν σημαντικά.
Ο δήμαρχος έθεσε, όμως, και ένα ζήτημα που ξεπερνά τον χρονικό ορίζοντα της ίδιας της επένδυσης: την ανάγκη προετοιμασίας για τη μεταμεταλλευτική εποχή. Όπως επισήμανε, η περιοχή δεν μπορεί να περιμένει την ολοκλήρωση της εξορυκτικής δραστηριότητας για να σχεδιάσει το μέλλον της. «Η αξιοποίηση των μεταλλευτικών εσόδων, η ανάπτυξη υποδομών και η ενίσχυση άλλων παραγωγικών κλάδων, όπως τουρισμός, πρέπει να ξεκινήσουν από σήμερα, ώστε η τοπική οικονομία να παραμείνει βιώσιμη και για τις επόμενες γενιές» σχολίασε.
Είναι ίσως μία από τις σημαντικότερες παραμέτρους της επένδυσης: η πραγματική της αξία δεν θα μετρηθεί μόνο από τον χρυσό και τον χαλκό που θα παραχθούν, αλλά και από τις οικονομικές δυνατότητες που θα έχουν δημιουργηθεί στην περιοχή όταν ο κύκλος ζωής του μεταλλείου ολοκληρωθεί.
Στα εγκαίνια έγινε αναφορά στη Θράκη, στο έργο Περάματος, όπου, σύμφωνα με τη διοίκηση, έχει ήδη υποβληθεί μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων προς τις αρμόδιες αρχές για την ανάπτυξη μεταλλευτικού έργου, και παράλληλα βρίσκονται σε εξέλιξη οι διαδικασίες διαβούλευσης με τις τοπικές κοινωνίες και τους φορείς της Θράκης.
Το περιβαλλοντικό αποτύπωμα και οι δεσμεύσεις για το μέλλον
Αν το οικονομικό αποτύπωμα της επένδυσης μπορεί να αποτυπωθεί σε δισεκατομμύρια ευρώ, η περιβαλλοντική της επίδοση θα χρειαστεί να αποδειχθεί στην πράξη. Η μεταλλευτική δραστηριότητα στη Βορειοανατολική Χαλκιδική έχει βρεθεί επί σειρά ετών στο επίκεντρο έντονων αντιπαραθέσεων, με τις ανησυχίες να επικεντρώνονται κυρίως στην προστασία των δασών, των υδάτινων πόρων και της βιοποικιλότητας.
Ωστόσο, το νέο μεταλλείο έχει σχεδιαστεί με σύγχρονες τεχνολογίες και αυστηρές περιβαλλοντικές προδιαγραφές, σύμφωνα με την εταιρεία. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται η τεχνολογία ξηρής απόθεσης μεταλλευτικών καταλοίπων (dry stacking), η οποία περιορίζει την ανάγκη αποθήκευσης υγρών καταλοίπων και επιτρέπει μεγαλύτερη επαναχρησιμοποίηση νερού στην παραγωγική διαδικασία. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στην περιβαλλοντική παρακολούθηση. Κατά τη διάρκεια των εγκαινίων, η διοίκηση ανέφερε ότι εφαρμόζεται σύστημα ελέγχου περισσότερων από 400 περιβαλλοντικών παραμέτρων, που καλύπτουν μεταξύ άλλων την ποιότητα των υδάτων, τις δονήσεις και τη βιοποικιλότητα.
Σύμφωνα με την επίσημη ενημέρωση της εταιρείας, το ευρύτερο πρόγραμμα περιβαλλοντικής παρακολούθησης των Μεταλλείων Κασσάνδρας περιλαμβάνει περισσότερα από 700 σημεία ελέγχου, ενώ τα δεδομένα δημοσιοποιούνται μέσω ειδικής διαδικτυακής πλατφόρμας.
Η ύπαρξη αυτών των μηχανισμών αποτελεί σημαντικό εργαλείο διαφάνειας, χωρίς ωστόσο να αναιρεί την ανάγκη συνεχούς ελέγχου της πραγματικής περιβαλλοντικής επίδοσης. Η αποτελεσματικότητα των μέτρων θα κριθεί από τη συμμόρφωση με τους περιβαλλοντικούς όρους, την αξιοπιστία των μετρήσεων και τη δυνατότητα ανεξάρτητης αξιολόγησης.
Άλλωστε, όπως αναγνώρισε και η διοίκηση της Ελληνικός Χρυσός, η μεταλλευτική δραστηριότητα καλείται να αποδείξει ότι μπορεί να συνυπάρχει με τη γεωργία, τη μελισσοκομία και τις υπόλοιπες οικονομικές δραστηριότητες της περιοχής.
Με το μεταλλείο χρυσού και χαλκού στις Σκουριές να περνά πλέον στην παραγωγική φάση, η επένδυση της Ελληνικός Χρυσός δημιουργεί νέες προοπτικές για την ελληνική οικονομία και την τοπική απασχόληση, ενώ στο επίκεντρο βρίσκονται οι περιβαλλοντικές δεσμεύσεις και το μακροπρόθεσμο κοινωνικό της αποτύπωμα.