Διαφορετικές και σε ορισμένες περιπτώσεις αντίθετες πορείες ακολουθούν οι πλημμύρες και οι ξηρασίες στα ευρωπαϊκά ποτάμια, σύμφωνα με νέα έρευνα που εξετάζει τις μεταβολές επί επτά δεκαετίες, από το 1951 έως το 2020.
.
Η μελέτη, στην οποία συμμετείχαν το Joint Research Centre (JRC) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το Potsdam Institute for Climate Impact Research, το Πανεπιστήμιο του Szczecin και το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, επιχειρεί να διαχωρίσει την επίδραση του κλίματος από εκείνη των αλλαγών στις χρήσεις γης, της κατασκευής ταμιευτήρων και της κατανάλωσης νερού.
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι το κλίμα καθορίζει τη γενική κατεύθυνση των υδρολογικών μεταβολών σε μεγάλες γεωγραφικές περιοχές, ενώ η ανθρώπινη δραστηριότητα μπορεί να ενισχύσει ή να περιορίσει τον κίνδυνο σε πολύ μικρότερη κλίμακα.
Η Μεσόγειος στεγνώνει, η Κεντρική Ευρώπη γίνεται πιο υγρή
Από τη δεκαετία του 1950, η αλλαγή του κλίματος έχει δημιουργήσει διαφορετικές υδρολογικές τάσεις ανά περιοχή. Στις ηπειρωτικές και ατλαντικές περιοχές της Ευρώπης καταγράφεται τάση προς πιο υγρές συνθήκες, με εντονότερες πλημμύρες και μικρότερη σοβαρότητα των ξηρασιών.
Αντίθετη είναι η εικόνα στη Μεσόγειο. Εκεί παρατηρείται τάση ξήρανσης, με τις ξηρασίες των ποταμών να γίνονται εντονότερες και να διαρκούν περισσότερο. Η τάση αυτή αφορά περίπου το 28% του ποτάμιου δικτύου της Μεσογείου.
Στις Άλπεις η κατάσταση είναι διαφορετική. Οι αλλαγές στη χιονοκάλυψη και στις βροχοπτώσεις οδηγούν σε αυτό που οι ερευνητές χαρακτηρίζουν «υδρολογική επιτάχυνση»: αυξάνεται ταυτόχρονα η σοβαρότητα τόσο των πλημμυρών όσο και των ξηρασιών. Η μεταβολή εντοπίζεται στο 36% του ποτάμιου δικτύου των Άλπεων.
Στις χώρες της Βαλτικής και στη Σκανδιναβία, αντίθετα, καταγράφεται αποκλιμάκωση της έντασης τόσο των ξηρασιών όσο και των πλημμυρών. Συνολικά, πάντως, οι περιοχές όπου παρατηρείται σημαντική αύξηση της σοβαρότητας της ξηρασίας των ποταμών είναι τρεις φορές περισσότερες από εκείνες όπου καταγράφεται σημαντική μείωση.
Η ανθρώπινη δραστηριότητα επηρεάζει το 35% του ποτάμιου δικτύου
Πέρα από το κλίμα, η μελέτη καταγράφει έντονη επίδραση των κοινωνικών και οικονομικών αλλαγών που έχουν συντελεστεί στην Ευρώπη μετά το 1950. Οι αλλαγές στις χρήσεις γης, οι πόλεις, τα φράγματα και η κατανάλωση νερού έχουν μεταβάλει τη σοβαρότητα πλημμυρών και ξηρασιών τοπικά σε περίπου 35% του ευρωπαϊκού ποτάμιου δικτύου.
Κατά μέσο όρο, οι μεταβολές στις χρήσεις γης έχουν αυξήσει τη σοβαρότητα των ξηρασιών των ποταμών κατά 5,2%, ενώ η αύξηση της ζήτησης νερού έχει προσθέσει επιβάρυνση 3,6%. Οι επιπτώσεις, ωστόσο, εξαρτώνται από το είδος της ανθρώπινης παρέμβασης.
Πώς η αστικοποίηση αυξάνει τον κίνδυνο πλημμυρών
Η επέκταση των πόλεων και η κάλυψη του εδάφους με αδιαπέραστες επιφάνειες, όπως δρόμους και κτίρια, περιορίζουν τη δυνατότητα του νερού να απορροφηθεί από το έδαφος.
Ως αποτέλεσμα, το νερό απορρέει ταχύτερα προς τα ποτάμια και μπορεί να αυξήσει τις κορυφώσεις των πλημμυρών σε τοπικό επίπεδο. Η αναδάσωση έχει διαφορετική επίδραση. Τα δάση απορροφούν περισσότερο νερό, κάτι που μπορεί να περιορίζει τις απορροές και τις πλημμύρες, αλλά κατά τις ξηρές περιόδους η αυξημένη κατανάλωση νερού από τη βλάστηση μπορεί να μειώσει περαιτέρω τις ποσότητες που φθάνουν στα ποτάμια. Η μελέτη δείχνει έτσι ότι οι παρεμβάσεις στο τοπίο δεν έχουν μία μόνο κατεύθυνση ως προς τον υδρολογικό κίνδυνο.
Τα φράγματα λειτουργούν ως σταθεροποιητές
Η κατασκευή εκατοντάδων φραγμάτων και ταμιευτήρων έχει επηρεάσει περίπου το 13% του ευρωπαϊκού ποτάμιου δικτύου. Σε γενικές γραμμές, οι ταμιευτήρες λειτουργούν ως σταθεροποιητές, καθώς μπορούν να περιορίσουν τόσο τη σοβαρότητα των πλημμυρών όσο και των ξηρασιών. Η αποθήκευση νερού επιτρέπει τη συγκράτηση μεγάλων ποσοτήτων σε περιόδους υψηλών απορροών και την απελευθέρωσή τους όταν οι διαθέσιμες ποσότητες μειώνονται.
Υπάρχει όμως και αντίθετη επίδραση: οι μεγάλες επιφάνειες νερού των ταμιευτήρων αυξάνουν την εξάτμιση και μπορούν έτσι να μειώσουν τον συνολικό όγκο νερού που παραμένει διαθέσιμος στο ποτάμιο σύστημα.
Η κατανάλωση νερού επιβαρύνει τις ξηρασίες
Η αυξανόμενη ζήτηση για νερό αποτελεί επίσης σημαντικό παράγοντα. Η αύξηση της κατανάλωσης έχει ενισχύσει τις συνθήκες ξηρασίας περίπου στο 10% του ευρωπαϊκού ποτάμιου δικτύου.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η άνοδος της οικιακής κατανάλωσης νερού, η οποία αυξάνεται σταθερά και μέχρι το 2020 είχε εξελιχθεί στον μεγαλύτερο τομέα χρήσης νερού. Η εικόνα που προκύπτει δείχνει ότι ακόμη και σε περιοχές όπου το κλιματικό σήμα είναι σχετικά σαφές, οι τοπικές επιλογές για την ανάπτυξη των πόλεων, τη διαχείριση της γης και τη χρήση των υδάτινων πόρων μπορούν να αλλάξουν σημαντικά το τελικό επίπεδο κινδύνου.
Στοιχεία για τη νέα στρατηγική ανθεκτικότητας στο νερό
Τα αποτελέσματα της μελέτης συνδέονται άμεσα με την Ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Ανθεκτικότητα στο Νερό, η οποία έχει ως στόχο την αποκατάσταση και προστασία του κύκλου του νερού, την ενίσχυση της ανθεκτικότητας απέναντι σε πλημμύρες, ξηρασίες και λειψυδρία, καθώς και τη βελτίωση της αποδοτικότητας στη χρήση του.
Ο διαχωρισμός μεταξύ της επίδρασης του κλίματος και των τοπικών ανθρώπινων πιέσεων μπορεί, σύμφωνα με το JRC, να βοηθήσει τις αρμόδιες αρχές να εντοπίσουν πού συγκεκριμένες παρεμβάσεις μπορούν να έχουν μεγαλύτερο αποτέλεσμα.
Η μελέτη εξετάζει αποκλειστικά τις υδρολογικές ξηρασίες, δηλαδή τη μείωση των ποσοτήτων νερού στα ποτάμια έως το 2020, και όχι τη γεωργική ξηρασία που σχετίζεται με την υγρασία του εδάφους.
Το JRC εξετάζει παράλληλα τις οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής μέσω του προγράμματος PESETA, το οποίο λειτουργεί από το 2006 και καλύπτει κινδύνους για τομείς όπως η γεωργία, η ενέργεια και οι υδάτινοι πόροι.
Η βασική εικόνα που προκύπτει είναι ότι δεν υπάρχει μία ενιαία ευρωπαϊκή τάση για το νερό. Η Μεσόγειος γίνεται ξηρότερη, οι ατλαντικές και κεντρικές περιοχές πιο υγρές και οι Άλπεις αντιμετωπίζουν ταυτόχρονη αύξηση των δύο άκρων. Πάνω σε αυτές τις τάσεις, η ανθρώπινη δραστηριότητα μπορεί να αλλάξει σημαντικά το μέγεθος του κινδύνου σε τοπικό επίπεδο.
Πηγή: European Commission
Νέα έρευνα του JRC δείχνει ότι η Μεσόγειος αντιμετωπίζει εντονότερες ξηρασίες, ενώ αστικοποίηση, φράγματα και κατανάλωση νερού μεταβάλλουν τους κινδύνους τοπικά.