Οι τιμές των τροφίμων σπάνια αποτυπώνουν το πραγματικό περιβαλλοντικό, κοινωνικό και υγειονομικό κόστος που δημιουργείται κατά την παραγωγή και την κατανάλωσή τους. Εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, χρήση νερού και γης, επιπτώσεις στην υγεία, εργασιακές συνθήκες και ζητήματα κοινωνικής ισότητας παραμένουν σε μεγάλο βαθμό εκτός της τελικής τιμής που πληρώνει ο καταναλωτής.
.
Το ευρωπαϊκό ερευνητικό έργο FOODCoST, που χρηματοδοτείται από την ΕΕ, επιχειρεί να περιορίσει αυτό το χάσμα, αναπτύσσοντας πιο εναρμονισμένες προσεγγίσεις True Cost Accounting (TCA), δηλαδή μεθόδους που επιχειρούν να αποδώσουν οικονομική αξία στις περιβαλλοντικές, κοινωνικές και υγειονομικές εξωτερικότητες του αγροδιατροφικού συστήματος.
Η βασική λογική είναι ότι όσο αυτά τα κόστη παραμένουν «αόρατα», τόσο δυσκολότερο είναι να δημιουργηθούν τα κατάλληλα κίνητρα για πιο βιώσιμη, υγιεινή και δίκαιη παραγωγή και κατανάλωση τροφίμων.
Τι έδειξαν 11 πραγματικές περιπτώσεις
Το FOODCoST εξέτασε 11 case studies προκειμένου να αξιολογήσει πώς μπορούν να μετρηθούν και να ενσωματωθούν τα κρυφά κόστη είτε στις τιμές της αγοράς είτε σε δημόσιες πολιτικές.
Οι περιπτώσεις κάλυψαν διαφορετικά τμήματα της αλυσίδας τροφίμων, από την πρωτογενή παραγωγή καφέ, λαχανικών, οσπρίων, ψαριών και κρέατος έως φόρους, συστήματα επισήμανσης και τη χρήση δεικτών βιωσιμότητας σε δανειοδοτήσεις και επενδυτικές αποφάσεις.
Ένα από τα βασικά συμπεράσματα ήταν ότι οι συνδυασμοί πολιτικών αποδίδουν καλύτερα από μεμονωμένα μέτρα.
Στην περίπτωση του κρέατος, για παράδειγμα, ο συνδυασμός φόρων στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου από τη συμβατική παραγωγή, επιδοτήσεων για εναλλακτικές λύσεις, πιστοποιήσεων, ετικετών και ενημερωτικών εκστρατειών κρίθηκε πιο αποτελεσματικός για τη μετάβαση προς φυτικές επιλογές και περισσότερο βιώσιμη παραγωγή βοείου κρέατος.
Από τους φόρους στη ζάχαρη έως τα κοινωνικά κόστη
Η προσέγγιση του true pricing εφαρμόστηκε και στις επιπτώσεις που σχετίζονται με την υγεία.
Φόροι στη ζάχαρη και άλλα εργαλεία πραγματικής τιμολόγησης μπορούν να βοηθήσουν στην ενσωμάτωση κόστους που σχετίζεται με ασθένειες λόγω διατροφής και με την ασφάλεια τροφίμων.
Ωστόσο, σύμφωνα με τα ευρήματα του έργου, η υιοθέτηση τέτοιων εργαλείων από επενδυτές και θεσμούς παραμένει περιορισμένη.
Ακόμη δυσκολότερη αποδεικνύεται η ενσωμάτωση των κοινωνικών εξωτερικοτήτων.
Εργασιακά δικαιώματα, αξιοπρεπές εισόδημα, ισότητα και ευζωία των ζώων δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο μέσω της τιμής. Χρειάζονται παράλληλα κρατική εποπτεία, κοινωνική προστασία και ισχυρότερη διακυβέρνηση σε όλη την αλυσίδα αξίας.
Γιατί είναι δύσκολο να υπολογιστεί το «πραγματικό κόστος»
Το FOODCoST αξιολόγησε εννέα διαφορετικές προσεγγίσεις TCA.
Η πλήρης εναρμόνισή τους αποδείχθηκε δύσκολη, κυρίως λόγω των διαφορών στις μεθοδολογίες και στα διαθέσιμα δεδομένα.
Ο συντονιστής του έργου, Michiel van Galen από το Wageningen Research, επισημαίνει ότι μία από τις βασικές προτεραιότητες για τη μελλοντική τυποποίηση είναι να γίνεται σαφής διάκριση μεταξύ πραγματικών εξωτερικοτήτων και επιπτώσεων που προκύπτουν από άλλες αδυναμίες της αγοράς.
Στο πλαίσιο του έργου χρησιμοποιήθηκε, μεταξύ άλλων, το μοντέλο Shadow Prices of Impact Quantities – Food System (SPIQ-FS).
Με βάση αυτή την προσέγγιση, το University of Oxford δημιούργησε μια δημόσια διαθέσιμη βάση δεδομένων για τα εξωτερικά κόστη σε επίπεδο χωρών, τόσο στην ΕΕ όσο και παγκοσμίως.
Πάνω από 1,5 τρισ. ευρώ το κόστος ασθενειών
Το έργο εξέτασε επίσης το οικονομικό βάρος που προκαλούν οι ασθένειες που συνδέονται με τη διατροφή.
Μία από τις μελέτες του FOODCoST εκτίμησε το παγκόσμιο κόστος ασθενειών, με έμφαση στις δαπάνες θεραπείας, σε πάνω από 1,5 τρισ. ευρώ, με βάση μετατροπή από 1,7 τρισ. δολάρια σε συναλλαγματικές ισοτιμίες του 2024.
Το ποσό αυτό δεν περιλαμβάνει πλήρως τις πολύ μεγαλύτερες απώλειες παραγωγικότητας που σχετίζονται με τις επιπτώσεις της διατροφής στην υγεία.
Η σχετική ερευνητική δουλειά τροφοδότησε και την έκθεση State of Food and Agriculture 2024, η οποία ανέδειξε το μέγεθος των κρυφών οικονομικών απωλειών των παγκόσμιων αγροδιατροφικών συστημάτων λόγω προβλημάτων υγείας που συνδέονται με τη διατροφή.
Ένα νέο εργαλείο για πολιτικές και επενδύσεις
Το FOODCoST ενσωμάτωσε την αποτίμηση των εξωτερικοτήτων σε δύο μεγάλα μακροοικονομικά μοντέλα πολιτικής που χρησιμοποιούνται για τα ευρωπαϊκά αγροδιατροφικά συστήματα.
Τα μοντέλα συνδυάστηκαν με τη βάση δεδομένων εξωτερικού κόστους, εργαλεία μοντελοποίησης της συμπεριφοράς των καταναλωτών και διαφορετικά σενάρια πολιτικής.
Το αποτέλεσμα είναι ένα ολοκληρωμένο αναλυτικό εργαλείο, μέσω του οποίου οι χρήστες μπορούν να εξετάζουν πώς διαφορετικές πολιτικές, επιχειρηματικές στρατηγικές και παρεμβάσεις στους καταναλωτές επηρεάζουν το συνολικό κόστος και τη βιωσιμότητα του συστήματος τροφίμων.
Η μέτρηση από μόνη της δεν αρκεί
Ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα του προγράμματος είναι ότι η ακριβής μέτρηση των εξωτερικών επιπτώσεων αποτελεί αναγκαία αλλά όχι επαρκή προϋπόθεση.
Για να εφαρμοστεί στην πράξη το true cost accounting, χρειάζεται να συνδεθεί με το κανονιστικό πλαίσιο, τις απαιτήσεις γνωστοποίησης, τις αγορές, τις σχέσεις μέσα στην εφοδιαστική αλυσίδα και τη συμπεριφορά των καταναλωτών.
Παράλληλα, οποιαδήποτε προσπάθεια ενσωμάτωσης του πραγματικού κόστους πρέπει να εξετάζει και το ζήτημα της ισότητας.
Η αύξηση της τιμής ενός προϊόντος ώστε να αντανακλά καλύτερα το περιβαλλοντικό ή κοινωνικό του αποτύπωμα μπορεί να δημιουργήσει δυσανάλογες επιβαρύνσεις για καταναλωτές χαμηλότερου εισοδήματος ή για μικρότερους παραγωγούς.
Για τον λόγο αυτό, το FOODCoST επισημαίνει ότι η μετάβαση πρέπει να λαμβάνει υπόψη το ποιος τελικά επωμίζεται το κόστος, αλλά και την ανάγκη για ισότιμους όρους ανταγωνισμού σε διεθνές επίπεδο.
Από τη φθηνή τροφή στην πραγματική τιμή
Η μεγαλύτερη πρόκληση για το παγκόσμιο σύστημα τροφίμων ίσως βρίσκεται ακριβώς εδώ.
Η φθηνή τιμή ενός προϊόντος δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το συνολικό του κόστος είναι χαμηλό. Μέρος αυτού του κόστους μπορεί απλώς να μεταφέρεται στην κοινωνία, στα συστήματα υγείας, στους εργαζομένους ή στο περιβάλλον.
Το true cost accounting επιχειρεί να κάνει αυτό το αόρατο κόστος ορατό.
Και εάν οι κυβερνήσεις, οι επιχειρήσεις και οι επενδυτές καταφέρουν να το ενσωματώσουν στις αποφάσεις τους, τότε η τιμή των τροφίμων μπορεί να αρχίσει να αντικατοπτρίζει όχι μόνο το κόστος παραγωγής τους, αλλά και το πραγματικό αποτύπωμά τους στην κοινωνία και στον πλανήτη.
Πηγή: European Commission / CORDIS – FOODCoST, “Improved true cost accounting for sustainable, equitable food systems”
Εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, χρήση νερού και γης, επιπτώσεις στην υγεία, εργασιακές συνθήκες και ζητήματα κοινωνικής ισότητας παραμένουν σε μεγάλο βαθμό εκτός της τελικής τιμής.