Την ανάγκη η Ευρωπαϊκή Ένωση να επιταχύνει τις επενδύσεις σε καθαρότερες, ανθεκτικότερες και περισσότερο διασυνδεδεμένες μεταφορές, συνδυάζοντας την πράσινη μετάβαση με την ανταγωνιστικότητα και την ασφάλεια, ανέδειξε η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) στο Forum on Mobility in Europe 2030, που πραγματοποιήθηκε στη Ρίγα στις 17 Σεπτεμβρίου.
.
Το φόρουμ, που διοργανώθηκε από το τμήμα Μεταφορών, Ενέργειας, Υποδομών και Κοινωνίας της Πληροφορίας της ΕΟΚΕ σε συνεργασία με το Sustainability Cluster της Λετονίας, συγκέντρωσε εκπροσώπους των ευρωπαϊκών θεσμών, κυβερνήσεων, επιχειρήσεων, ακαδημαϊκών φορέων και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Στόχος ήταν να προσδιοριστούν πρακτικά βήματα για την ανάπτυξη κλιματικά ουδέτερων και ανθεκτικών συστημάτων κινητικότητας, αλλά και υποδομών που μπορούν να καλύπτουν τόσο πολιτικές όσο και στρατιωτικές ανάγκες.
Στο επίκεντρο της συζήτησης βρέθηκε η διαπίστωση ότι οι μεταφορές καλούνται πλέον να εξυπηρετήσουν ταυτόχρονα περισσότερους στόχους: τη μείωση των εκπομπών, την ενίσχυση της ενιαίας αγοράς, τη διατήρηση προσιτών υπηρεσιών μετακίνησης για τους πολίτες και τη μεγαλύτερη ανθεκτικότητα των ευρωπαϊκών δικτύων απέναντι σε γεωπολιτικές και άλλες διαταραχές.
Η ΕΟΚΕ συνδέει ιδιαίτερα τη βιωσιμότητα με την ενεργειακή και στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης. Η μείωση της εξάρτησης από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα μπορεί, σύμφωνα με τη θέση που παρουσιάστηκε στο φόρουμ, να εξυπηρετεί ταυτόχρονα τους κλιματικούς στόχους και την ανθεκτικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας.
Η μετάβαση αφορά ολόκληρη την αλυσίδα της κινητικότητας. Η επίσημη ατζέντα του φόρουμ περιλαμβάνει την κλιμάκωση της ηλεκτροκίνησης, την ανάπτυξη εναλλακτικών καυσίμων, την απανθρακοποίηση των εμπορευματικών μεταφορών και των logistics, τη βιώσιμη αστική κινητικότητα, καθώς και τον περιορισμό των εκπομπών σε λιμάνια και αεροδρόμια.
Κεντρικό ζήτημα αποτελεί το ύψος των απαιτούμενων επενδύσεων. Η ΕΟΚΕ έχει ζητήσει η χρηματοδότηση του Connecting Europe Facility (CEF) για την περίοδο 2028-2034 να αυξηθεί τουλάχιστον στα 100 δισ. ευρώ, επισημαίνοντας ότι οι ευρωπαϊκές υποδομές χρειάζονται σημαντικά περισσότερα κεφάλαια για να αντιμετωπιστούν τα σημεία συμφόρησης, να ολοκληρωθούν οι διασυνοριακές συνδέσεις και να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα κρίσιμων δικτύων.
Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο προβλέπει συνολικό χρηματοδοτικό πακέτο περίπου 81,4 δισ. ευρώ για το Connecting Europe Facility, το οποίο καλύπτει επενδύσεις στα διευρωπαϊκά δίκτυα μεταφορών και ενέργειας, συμπεριλαμβανομένων έργων στρατιωτικής κινητικότητας και ανανεώσιμης ενέργειας. Η ΕΟΚΕ θεωρεί το ποσό ανεπαρκές και ζητά την ενίσχυσή του.
Παράλληλα, επιμένει ότι τα κριτήρια χρηματοδότησης δεν πρέπει να περιορίζονται στη στρατηγική ή οικονομική σημασία των έργων. Στην επίσημη γνωμοδότησή της για το CEF 2028-2034 ζητά οι επενδυτικές προτεραιότητες να συνδέονται με κοινωνικά και περιβαλλοντικά κριτήρια και να αποδεικνύουν σαφή ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία.
Η έννοια των υποδομών διπλής χρήσης αποκτά επίσης αυξανόμενη βαρύτητα. Σιδηροδρομικά δίκτυα, οδικοί άξονες και τεχνολογικές υποδομές μπορούν να χρησιμοποιούνται τόσο για την καθημερινή οικονομική δραστηριότητα και τις μετακινήσεις των πολιτών όσο και για τις ανάγκες ασφάλειας και στρατιωτικής κινητικότητας.
Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει ότι αυτή η διάσταση δεν πρέπει να αποσυνδέεται από τη βιωσιμότητα. Ο σχεδιασμός νέων δικτύων μπορεί να επιδιώκει ταυτόχρονα χαμηλότερες εκπομπές, μεγαλύτερη ανθεκτικότητα, καλύτερη συνδεσιμότητα και ενίσχυση της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε και στην κοινωνική διάσταση της πράσινης μετάβασης των μεταφορών. Η επιτυχία της, σύμφωνα με το μήνυμα του φόρουμ, θα εξαρτηθεί από το εάν οι πολίτες αντιλαμβάνονται τη βιώσιμη κινητικότητα ως καλύτερη και πιο προσβάσιμη μετακίνηση και όχι απλώς ως ένα σύνολο νέων περιορισμών ή υψηλότερου κόστους.
Η μετάβαση δεν θα πρέπει επίσης να διευρύνει τις υφιστάμενες ανισότητες μεταξύ πόλεων και αγροτικών περιοχών ή μεταξύ πολιτών που έχουν διαφορετικό επίπεδο πρόσβασης σε δημόσιες και ιδιωτικές υπηρεσίες μεταφορών.
Η ψηφιοποίηση και η διαλειτουργικότητα των συστημάτων θεωρούνται επίσης κρίσιμα εργαλεία για την αύξηση της αποδοτικότητας και τη μείωση του διοικητικού βάρους. Ωστόσο, η απλοποίηση των διαδικασιών πρέπει, σύμφωνα με την ΕΟΚΕ, να συμβαδίζει με την ασφάλεια, την εφαρμογή των κανόνων, την προστασία των εργασιακών δικαιωμάτων και την εύρυθμη λειτουργία της ενιαίας αγοράς.
Ο Marcin Nowacki, πρόεδρος του τμήματος TEN της ΕΟΚΕ, υπογράμμισε ότι ο στόχος για το 2030 είναι ένα ευρωπαϊκό σύστημα κινητικότητας στο οποίο βιωσιμότητα, ανταγωνιστικότητα, κοινωνική δικαιοσύνη και ασφάλεια να λειτουργούν συμπληρωματικά και όχι ανταγωνιστικά.
Από την πλευρά της, η Baiba Miltoviča, πρόεδρος της Permanent Group on Transport της ΕΟΚΕ, σημείωσε ότι η κινητικότητα δεν αποτελεί πλέον αποκλειστικά ζήτημα μεταφορών αλλά στρατηγικό θέμα για την ευρωπαϊκή οικονομία και ασφάλεια.
Η συζήτηση στη Ρίγα αποτυπώνει έτσι μια ευρύτερη αλλαγή στη φιλοσοφία της ευρωπαϊκής πολιτικής μεταφορών. Η βιωσιμότητα δεν αντιμετωπίζεται μόνο μέσα από το πρίσμα της μείωσης του CO₂. Συνδέεται ολοένα περισσότερο με την ανθεκτικότητα των υποδομών, την ενεργειακή ανεξαρτησία, την ανταγωνιστικότητα, την κοινωνική συνοχή και τη δυνατότητα της ΕΕ να λειτουργεί αποτελεσματικά σε περιόδους κρίσης.
Το στοίχημα έως το 2030 είναι η μετατροπή αυτών των στόχων σε πραγματικές επενδύσεις: περισσότερες διασυνοριακές συνδέσεις, αναβαθμισμένα σιδηροδρομικά και οδικά δίκτυα, καθαρότερες μεταφορές, ψηφιακές υποδομές και έργα που μπορούν να εξυπηρετούν ταυτόχρονα οικονομικές, περιβαλλοντικές και στρατηγικές ανάγκες.
Η μετάβαση αφορά ολόκληρη την αλυσίδα της κινητικότητας.